Sàn Giao Dịch Crypto Là Gì? CEX, DEX, Spot Và Phái Sinh
Sàn giao dịch crypto là nền tảng để mua, bán và giao dịch crypto. Tìm hiểu CEX và DEX khác nhau thế nào, thị trường spot và phái sinh, phí và các rủi ro chính.
Cập nhật
Sàn giao dịch crypto là nền tảng nơi mọi người mua, bán và giao dịch tiền mã hóa, với các coin khác hoặc với tiền pháp định như đô la hay euro. Sàn có hai loại chính: sàn tập trung (CEX), do các công ty giữ tiền của khách hàng vận hành, và sàn phi tập trung (DEX), vận hành bằng smart contract. Hầu hết cũng cung cấp hai loại thị trường: spot, cho chính các coin, và phái sinh, cho các hợp đồng bám theo giá của chúng.
Điểm chính
- CEX do công ty vận hành và giữ tiền của bạn; DEX chạy on-chain và bạn tự lưu ký trong ví của mình.
- Thị trường spot giao dịch chính coin đó; phái sinh như hợp đồng tương lai vĩnh cửu giao dịch các hợp đồng dựa trên giá của nó.
- Hầu hết các sàn thu phí maker và taker, cộng phí rút và phí mạng khi bạn chuyển tiền.
- Mỗi sàn có sổ lệnh hoặc pool riêng, nên giá hơi khác nhau giữa các sàn.
- Rủi ro chính là rủi ro lưu ký, thanh khoản và smart contract, tùy loại sàn.
Sàn giao dịch crypto hoạt động thế nào
Trên một sàn tập trung điển hình, bạn tạo tài khoản, thường hoàn tất xác minh danh tính (KYC), và nạp tiền. Số dư của bạn khi đó được ghi trong sổ cái nội bộ của sàn. Khi bạn đặt lệnh, một bộ khớp lệnh ghép nó với lệnh của người dùng khác trong sổ lệnh, tức danh sách các lệnh bid (lệnh mua) và ask (lệnh bán) ở các mức giá khác nhau.
Trên một sàn phi tập trung, bạn kết nối một ví tự lưu ký và giao dịch trực tiếp với smart contract. Một số DEX dùng pool nhà tạo lập thị trường tự động (AMM), nơi giá đến từ một công thức như x × y = k. Những sàn khác, bao gồm nhiều perp DEX, vận hành sổ lệnh on-chain.
Tổng quan CEX và DEX
| Sàn tập trung (CEX) | Sàn phi tập trung (DEX) | |
|---|---|---|
| Ai giữ tiền | Sàn giao dịch | Bạn, trong ví của bạn |
| Tài khoản | Đăng nhập bằng email, thường có KYC | Kết nối ví |
| Hình thành giá | Sổ lệnh và bộ khớp lệnh | Pool AMM hoặc sổ lệnh on-chain |
| Nạp tiền pháp định | Thường được hỗ trợ | Thường không |
| Rủi ro chính | Bị hack, mất khả năng thanh toán, đóng băng rút tiền | Lỗi smart contract, sự cố oracle, phishing |
| Chi phí | Phí giao dịch và phí rút | Phí giao dịch cộng gas mạng |
Để có so sánh sâu hơn, bao gồm cách perp DEX hoạt động, hãy đọc CEX và DEX.
Thị trường spot và phái sinh
Thị trường spot là nơi bạn đổi một tài sản lấy tài sản khác và thanh toán ngay. Nếu bạn mua 1 ETH bằng USDT trên thị trường spot, bạn sở hữu 1 ETH và có thể rút nó.
Thị trường phái sinh giao dịch các hợp đồng có giá trị bám theo một coin cơ sở. Bạn không sở hữu coin, nhưng bạn lãi hoặc lỗ khi giá của nó biến động, và bạn có thể short dễ dàng như long. Các loại chính là:
- Hợp đồng tương lai vĩnh cửu: hợp đồng không có ngày đáo hạn, giữ gần giá spot nhờ các khoản thanh toán funding rate định kỳ giữa phe long và short. Nhiều CEX trả funding mỗi 8 giờ, trong khi Hyperliquid trả mỗi giờ.
- Hợp đồng tương lai có kỳ hạn: hợp đồng đáo hạn vào một ngày định sẵn và hội tụ về giá spot khi đáo hạn.
- Quyền chọn: hợp đồng cho quyền, nhưng không phải nghĩa vụ, mua hoặc bán ở một mức giá định sẵn.
Phái sinh thường cho phép dùng đòn bẩy, khuếch đại cả lãi lẫn lỗ và thêm rủi ro thanh lý.
| Spot | Hợp đồng tương lai vĩnh cửu | |
|---|---|---|
| Bạn nắm giữ gì | Chính coin đó | Một hợp đồng dựa trên giá của nó |
| Đòn bẩy | Mặc định không có | Phổ biến |
| Có thể short | Chỉ khi vay (ký quỹ) | Có, trực tiếp |
| Chi phí liên tục | Không có khi nắm giữ | Các khoản thanh toán funding, dương hoặc âm |
| Rút coin | Có | Không |
Phí sàn: một ví dụ tính toán
Hầu hết các sàn thu phí maker cho lệnh bổ sung thanh khoản vào sổ lệnh và phí taker cho lệnh khớp ngay. Phí taker thường cao hơn. Xem phí maker và taker.
Giả sử bạn mua $5,000 một coin bằng lệnh thị trường, rồi rút về ví của mình. Các mức phí dưới đây chỉ là giả định để minh họa:
| Chi phí | Giả định | Số tiền |
|---|---|---|
| Phí taker | 0.10% của $5,000 | $5.00 |
| Trượt giá | Giá khớp trung bình cao hơn giá niêm yết 0.05% | $2.50 |
| Phí rút | Phí cố định do sàn đặt | $1.00 |
| Tổng chi phí | $8.50 |
Tổng chi phí là $8.50 ÷ $5,000 = 0.17% giá trị giao dịch. Với người mua dài hạn, điều này có thể không quan trọng lắm. Với trader arbitrage nhắm vào chênh lệch giá 0.3%, nó lấy đi hơn một nửa lợi thế trước khi chân thứ hai kịp được đặt.
Vì sao giá khác nhau giữa các sàn
Mỗi sàn có người dùng, thanh khoản và sổ lệnh riêng, nên giá của cùng một coin có thể hơi khác nhau giữa các sàn. Các sàn nhỏ, kém thanh khoản thường có chênh lệch lớn hơn. Khác biệt về phí, khả năng rút tiền và mạng lưới mà mỗi sàn hỗ trợ cũng khiến chênh lệch không đóng lại ngay lập tức. Đây là nền tảng của crypto arbitrage.
Cách đánh giá một sàn
Ngoài mức phí tiêu đề, một vài bước kiểm tra cho bạn biết nhiều hơn về việc sàn có phù hợp với bạn không:
- Thanh khoản cho các cặp của bạn: xem độ sâu sổ lệnh và spread cho những thị trường bạn thực sự định giao dịch.
- Mạng lưới được hỗ trợ: kiểm tra mỗi coin có thể nạp và rút trên những blockchain nào, và chúng có khớp với các sàn khác của bạn không.
- Độ tin cậy khi rút tiền: việc thường xuyên tạm dừng một coin có thể giam tiền khi bạn cần chuyển nó.
- Bằng chứng dự trữ (proof of reserves): một số CEX công bố xác nhận rằng họ đang giữ tài sản của khách hàng, điều này có ích nhưng không chứng minh được việc không có nghĩa vụ nợ ẩn.
- Quyền truy cập và quy định: khả năng sử dụng, yêu cầu KYC và giới hạn sản phẩm khác nhau theo quốc gia.
Rủi ro và sai lầm thường gặp
- Rủi ro lưu ký: tiền trên CEX phụ thuộc vào bảo mật và khả năng thanh toán của công ty.
- Tạm dừng rút tiền: sàn có thể tạm dừng nạp hoặc rút một coin hay một mạng, đôi khi không báo trước.
- Sai mạng: rút trên một mạng mà nơi nhận không hỗ trợ có thể làm mất tiền.
- Thị trường mỏng: các cặp thanh khoản thấp có spread rộng và trượt giá nặng.
- Khối lượng ảo: khối lượng báo cáo cao không đảm bảo thị trường sâu. Hãy kiểm tra độ sâu sổ lệnh và spread, không chỉ khối lượng.
- Rủi ro smart contract: trên DEX, một lỗi trong hợp đồng có thể đặt số tiền đã nạp vào rủi ro.
Bài viết này mang tính giáo dục, không phải lời khuyên tài chính.
ArbTide giúp gì
Trang sàn giao dịch liệt kê các sàn tập trung và perp DEX mà ArbTide theo dõi, và công cụ quét arbitrage trực tiếp cho thấy nơi cùng một coin giao dịch ở các mức giá khác nhau, sau khi trừ phí taker.
Câu hỏi thường gặp
- Sàn giao dịch crypto là gì?
- Sàn giao dịch crypto là nền tảng nơi bạn có thể mua, bán và giao dịch tiền mã hóa, với các coin khác hoặc với tiền pháp định. Sàn khớp người mua với người bán và thu phí trên giao dịch, đôi khi cả trên việc rút tiền.
- CEX và DEX khác nhau thế nào?
- Sàn tập trung (CEX) được vận hành bởi một công ty giữ tiền của bạn và khớp lệnh trên máy chủ riêng. Sàn phi tập trung (DEX) chạy trên smart contract, và bạn giao dịch trực tiếp từ ví do mình kiểm soát.
- Giao dịch spot và giao dịch phái sinh khác nhau thế nào?
- Trong giao dịch spot, bạn mua hoặc bán chính coin đó và thanh toán ngay. Trong giao dịch phái sinh, như hợp đồng tương lai và hợp đồng tương lai vĩnh cửu, bạn giao dịch các hợp đồng bám theo giá coin, thường có đòn bẩy, mà không sở hữu chính coin đó.
- Sàn giao dịch crypto kiếm tiền như thế nào?
- Chủ yếu qua phí giao dịch, thường chia thành phí maker và phí taker. Nhiều sàn còn thu phí rút, kiếm lãi hoặc funding từ cho vay ký quỹ, và thu phí dự án cho việc niêm yết hoặc dịch vụ.
- Vì sao cùng một coin có giá khác nhau trên các sàn khác nhau?
- Mỗi sàn có sổ lệnh, người dùng và thanh khoản riêng, nên cung cầu hơi khác nhau giữa các sàn. Trader arbitrage mua ở nơi giá thấp hơn và bán ở nơi giá cao hơn, giữ cho giá gần nhau nhưng hiếm khi giống hệt.